Wielu posiadaczy kredytów powiązanych z frankiem szwajcarskim zastanawia się, czy możliwe jest unieważnienie takiej umowy. Coraz więcej wyroków polskich sądów potwierdza, że w umowach kredytów indeksowanych lub denominowanych do CHF często znajdują się tzw. klauzule abuzywne, czyli niedozwolone zapisy. Ich obecność może prowadzić do całkowitego unieważnienia umowy.
Co to oznacza w praktyce? Jakie skutki wiążą się z unieważnieniem kredytu frankowego? Czy rzeczywiście jest to korzystne rozwiązanie dla kredytobiorcy?
1. Skutek wsteczny orzeczenia sądowego o nieważności umowy
Orzeczenie sądowe uznające umowę kredytową za nieważną ma skutek wsteczny, co oznacza, że umowa traktowana jest jako nieistniejąca od momentu jej zawarcia. Oznacza to, że kredytobiorca oraz bank muszą sobie wzajemnie zwrócić wszystkie świadczenia, które zostały wymienione w ramach umowy. Taki skutek dotyczy również rat kredytowych, które zostały spłacone przez kredytobiorcę, a także ewentualnych innych opłat, które miałyby charakter nienależnych świadczeń.
2. Wyjątkowość roszczenia o zwrot świadczenia
Postępowanie sądowe w przypadku nieważności umowy kredytu we frankach nie dotyczy jednak wyłącznie zwrotu kwot spłaconych przez kredytobiorcę. Obejmuje jedynie roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia – to znaczy kwot, które kredytobiorca przekazał bankowi w wyniku nieuczciwych lub nielegalnych postanowień zawartych w umowie. Ponadto, ważnym aspektem jest odrzucenie przez Sąd Najwyższy tzw. „teorii salda”, która pozwalałaby sądowi dokonać wzajemnych rozliczeń między stronami umowy w ramach jednego postępowania.
3. „Odfrankowienie” umowy – wcześniejsza praktyka
W przeszłości, przed wydaniem wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-260/18, sądy częściej przychodziły do rozwiązania polegającego na tzw. „odfrankowieniu” umowy. Oznaczało to, że umowa była traktowana jako ważna, ale z wyeliminowaniem z niej niedozwolonych klauzul (np. mechanizmu indeksacji do franka szwajcarskiego). W takim przypadku bank pozostawał zobowiązany do dalszego udzielania kredytu, ale na podstawie warunków, które były zgodne z prawem, a kredytobiorca nie musiał już ponosić ryzyka kursowego związane z walutą obcą.
4. Wyrok TSUE i zmiana linii orzeczniczej
Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE (sprawa C-260/18) znacząco zmienił podejście sądów w Polsce. W świetle tego wyroku uznano, że umowy kredytowe w walutach obcych, które zawierają niedozwolone klauzule dotyczące indeksacji/denominacji, mogą prowadzić do nieważności umowy w całości. TSUE podkreślił, że banki nie mogą wprowadzać takich klauzul, które powodują, że kredytobiorcy ponoszą ryzyko kursowe, gdyż takie postanowienia naruszają zasadę równości stron i transparentności umowy.
Dlaczego kredyt we frankach jest nieważny?
5. Sprzeczność z prawem i zasadami współżycia społecznego
Nieważność umowy kredytu we frankach może wynikać już z samego faktu, że jej postanowienia są sprzeczne z prawem, w tym z ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów. Jednym z podstawowych zarzutów w sprawach kredytów frankowych jest to, że banki wprowadziły do umów klauzule abuzywne, które nie były dostatecznie wyjaśnione kredytobiorcom, a ponadto skutkowały dla nich niewspółmiernym ryzykiem finansowym. Takie postanowienia, jak mechanizmy indeksacji do kursu franka szwajcarskiego, mogą prowadzić do sytuacji, w której kredytobiorca nie jest w stanie przewidzieć całkowitego kosztu kredytu.
6. Klauzule abuzywne a dalsze obowiązywanie umowy
Zgodnie z prawem, klauzule abuzywne (czyli postanowienia umowy, które są nieuczciwe lub niezgodne z interesami konsumenta) mogą zostać uznane za nieważne, a umowa niekoniecznie musi zostać unieważniona w całości. W przypadku kredytów frankowych sądy często stwierdzały, że takie klauzule można usunąć, pozostawiając umowę w mocy. Jednak coraz częściej sądy uznają, że usunięcie tych klauzul z umowy prowadzi do zmian tak dalece ingerujących w jej strukturę, że dalsze obowiązywanie umowy staje się niemożliwe.
Skutki stwierdzenia nieważności umowy kredytowej
7. Pouczenie kredytobiorcy o skutkach unieważnienia
Kredytobiorcy, którzy zdecydują się na wytoczenie powództwa o unieważnienie umowy kredytowej, powinni zdawać sobie sprawę z konsekwencji takiego rozstrzygnięcia. W szczególności sąd ma obowiązek poinformować kredytobiorcę o skutkach unieważnienia umowy, w tym o konieczności zwrotu nienależnych świadczeń. Dodatkowo, kredytobiorca ma prawo zdecydować, czy chce kontynuować dochodzenie nieważności umowy, czy też zgadza się na utrzymanie jej w mocy (np. po usunięciu klauzul abuzywnych).
8. Decyzja kredytobiorcy w sprawie kontynuowania umowy
Choć unieważnienie umowy kredytowej jest często korzystnym rozwiązaniem dla kredytobiorcy, to nie zawsze jest to najlepsza opcja. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy kredytobiorca ma problem ze spłatą kredytu, może on podjąć decyzję o kontynuowaniu umowy, nawet jeśli zawiera ona klauzule abuzywne. Jednak w większości przypadków „odfrankowienie” umowy może okazać się bardziej opłacalne, ponieważ eliminuje ryzyko kursowe, co zmienia całkowity koszt kredytu.
Podsumowanie
9. Nieważność umowy kredytowej jako skutek niedozwolonych klauzul
Kredytobiorcy frankowi często zmagają się z umowami, które zawierają niedozwolone postanowienia, prowadzące do nieważności całej umowy. Decyzja o unieważnieniu umowy jest więc wynikiem stwierdzenia, że klauzule abuzywne, takie jak mechanizm indeksacji do franka szwajcarskiego, sprawiają, że umowa nie może dłużej obowiązywać w takiej formie. W takiej sytuacji kredytobiorca ma prawo żądać zwrotu nienależnych świadczeń i odzyskać część wpłaconych kwot.
10. Rola sądów i pouczenie kredytobiorcy
Sądy mają obowiązek szczegółowo poinformować kredytobiorcę o możliwych skutkach orzeczenia o nieważności umowy. Kredytobiorca sam decyduje, czy chce kontynuować proces unieważnienia umowy, czy też zgodzić się na inne rozwiązanie. Ostateczna decyzja należy do niego, ale warto, aby przed podjęciem takiej decyzji zasięgnął porady prawnej.